Една сè уште актуелна дискусија од блогот „prohora“ деновиве ми го привлече вниманието. Прво сакав да напишам коментар, ама од „коментарот“ излезе цел пост, па решив да го објавам тука. На кратко, станува збор за прашањето на човечкото (конкретно женското) достоинство и театарот, поставени во (или надвор од?) контекстот на христијанското аскетско предание. Дебатата околу прашањето за односот на денешните христијани кон оваа форма на уметничко изразување изгледа дека сè уште не е затворена, па затоа ќе си дозволам да предложам неколку размислувања на оваа тема.   

Прашањето за женското (но и воопшто човечкото) достоинство е вистински потресно прашање во денешно време. Обестајнетата (=расхристовената) човечка личност (независно дали станува збор за нејзината телесна или духовна страна, или пак „бљутавиот“ синкретистички mix од двете) е до-очај-перверзно определениот и вредно-собираниот градежен матерјал на under-construction (ќеле)кулата нововавилонска. Театарот е само симптом. Скоро гледав едно... „нешто“ (како ли другачие да го именувам) во „Театар Центар“, во кое сценариото чудесно беше сведено на уникална улично-анатомска терминологија (воглавно однесена кон „членовите“ лоцирани од стомакот па надолу) и тук-там по некој сврзник и заменка. Дадаизам или кретенизам... навистина не можам да кажам. Но, од друга страна, има претстави во кои голотијата и сексуалноста присуствуваат, но на еден генијален (и во никој случај не „недостоинствен“) начин – како, на пример, недостижното Диво Месо во режија на Александар Поповски, или веќе класичното Буре Барут на Дејан Дуковски.  

Е сега, според било кое здраворазумно расудување последниве две ремек-дела на современата македонска драма (не повеќе – доста се) не ми стои дека е можно па-ни-со-надчовечки-усулија да се определат како предмет на критиката на некој од касно-античните христијански отци, кои се занимаваат со „театарската проблематика“. „Дистинкциите“ се убава и полезна работа, па затоа – едно е Диво Месо, а друго е Женски Оркестар; како што се едно Анастасиа, а друго turbo-rock-дебилааната наречена Паркети, на чиј мелос (и останато...) завчера лекомислено си дозволив да бидам подложен. И кој не ја согледа разликата – лесно му пресудува... еве на пример – на отец Кипријан Керн, како и на еден куп современи и не-толку-дамнешни православни богослови, кои правеќи ја оваа суштинска дистикција – ги толкуваат контекстуално зборовите на свети Атанасиј Велики, или свети Јован Златоуст (кои, пак, за жал, сè уште не ретко биваат етикетирани како „(прво?)борците на ортодоксијата против театарското зло“).

Низ иглени уши влегоа Германците во полуфиналето на ЕП во фудбал! Турците душата им ја извадија – покажаа страшно добра игра и само малку фалеше да победат...

Очигледно е дека, дури и еден фудбалски аналфабет, како што се доживував самиот до пред неколку дена, ќе се навлече на целата работа кога ќе се најде во Германија – просто воздухот си е таков. Секако, посебен „филм“ е да си тука кога Германците влегуваат во финалето и се на еден чекор од шампионската титула. Сепак, впечатокот кој го стекнав од германското навивање и целата атмосфера (пред сè како одраз на нивната сегашна култура и светоглед) – е жален, многу жален.

На почеток не можев да си ги дефинирам работите. Просто имаше некое непријатно чувство во воздухот, кое изгледа само јас го восприемав. Целата таа еуфорија чадеше од бесмисла, од некаков прикриен очај, кој не можев да си го објаснам. Во толпата влегов насмеан од уво до уво, пола час покасно (кога успеавме некако да се пробиеме низ неа) се чувствував најпросто кажано – многу тажно.

Какво беше целото тоа празнување? Што се празнуваше? Мене ми изгледа многу глупаво да поверувам дека единствената причина за тој собир, за целиот излачен адреналин и за еуфоричната радост на крајот – е просто тоа што дванаесетте растрчани Германци успеаја повеќе пати да ја бутнат топката во спротивниот гол, отколку што тоа можеа да го направат нивните турски колеги. Секако дека популарниот спорт си ја темели популарноста на многу повеќе фактори отколку само спортот, но сега нема да навлегувам во не знам какви психолошки, социјални и философки анализи. Она што тука ме интересира не е просто прашањето „зошто фудбалот е популарен“, туку попрво прашањето: „од каде доаѓа потребата на луѓето за вакво псевдо-празнично доживување на нештата како што е фудбалот“?

Начинот на кој во современа Германија се празнуваат празници како Воскресение Христово (Велигден) или Рождество Христово (Божик) – нема ниту „п“ од „празничноста“ која ја видов вчера! Како е можно настани кои се темелни за севкупната европска култура, како што се спомнативе, да бидат речиси изигнорирани за разлика од нешто апсолутно периферно на тој план како што е фудбалот? Тоа не би било можно, освен ако современата европска култура нема тенденција да се изградува на некои други темели – на пример, оние на олимписките божества, или нивните римски/варварски двојници.

Не сакам да проповедам псевдо-зилотизам (лажна ревност) – просто зборувам за фундаменталните разлики помеѓу две европски култури, кои со векови си со-постојат, а од кои денес едната е во силен подем, а другата е речиси пред колапс. Ќе предложам само една икона (слика), со цел да ви ја доближам целата атмосфера. Откако излеговме од гужвата, тргнавме по една уличка паралелна со булеварот на кој беше толпата, значи многу блиску. Одејќи полека, дојдовме до еден 20-тина метри долг камен ѕид, пред кој имаше насобрано не малку луѓе, од кои едните стоеја свртени кон ѕидот, а другите чекаа позади како брзо би го фатиле нивното место. Значи, толку многу луѓе да мочаат покрај ѕид јас немам видено никаде по начинот „примитивен“ Балкан! Но мочањето само по себе ќе го преживееме – пиво, гужва, кој ќе оди до јавните тоалети (инаку лоцирани на 50 метри од таму и со солиден капацитет)... Тоа не е она страшното. Страшното и гадното и одвратното е во тоа што – кога ќе ја кренете главата нагоре (значи гледате во ѕидот, кој by the way е доста висок, и ќе стигнете со погледот до горе) – ќе го видите крстот на прекрасната „Herz Jezu Kirche“! Јас во животов немам видено толку луѓе во исто време да мочаат врз христијанска Црква! Пред соборен храм во Скопје, каде што едно време навечер се собираа скопските металци, панкери и останатиот underground – сепак никој не си дозволуваше да моча по црковните ѕидови...

Но, како што реков ова е само слика – мало делче од целиот амбиент, во кој проблематични не беа гужвата, безредието и еуфоријата сами по себе, туку целиот контекст. Единственото пријатно изненадување од целата вечер беше реакцијата на премногубројните турските навивачи на улиците – тие целосно се приклучија на прославата на Германците. Цел Келн ечеше од турски тарабуки и тапани, кои гласно и отворено покажуваа дека тие луѓе многу добро знаат и како се победува во фудбалот и како се губи. Германци и Германки мешаа чочек на среде Rudolph Platz... Прашање е колку насобраните Турци целата ваква атмосфера навистина ја доживуваа како „пораз“? Колку што можев јас да забележам – ич.

(...) За жал, постои и втора варијанта, не помалку присутна во современото (па и не толку современото) православие. Наједноставно може да се окарактеризира како безрасудливо имитирање на западното христијанство (присвојување на готови шеми од Западот). Ваквиот пристап се согледува, на пример, во „православниот барок“, хетерофоничното црковно пеење, но и во обредноста и односот кон богословието. Во тој дух е формирано таканареченото „школско богословие“ (воглавно основано на прочуените исподеанија на верата на Кирил Лукарис, Митрофан Критопулос, или Петар Могила) карактеристично по тенденцијата кон табеларно подредување на учењето на Црквата и неговото сведување на дефиниции, цитати, формули и сл. Па така, на пример, таинствата на Црквата се сведени на „седумте свети тајни“, иако такво мистириолошко учење на православието му е тотално непознато сè до 13. век! „Света тајна“ станува технички термин, сосема оттргнат од својата светотаинска суштина – учествувањето на човекот во Христовата тајна на соединувањето на Бога и човекот. Примерите се премногубројни за да се набројуваат. Во суштина станува збор за препишување на цели параграфи од римокатоличките катихизиси и нивно безрезервно усвојување, или просто преформулирање, при што суштината си останува недопрена...

Најпарадоксално од сè е тоа што денес најголемиот дел од „источњаците“ како свое го доживуваат токму ваквото богословие! Истовремено Западот сè повеќе и повеќе го напушта истото и се интересира за православието. Но штом Западот прави такво нешто, следува (по логиката изложена во првиот дел) Истокот да му го отстапи православието на Западот, а своето „православие“ да си го идентификува со претходно изложените шеми! Навистина жално...

Во тукушто изминатиот XX век не малку е зборувано за кризата на идентитетот на современото православие. Мерка на православието не е и не може да биде ниту Истокот, ниту Западот (што и да подразбираат овие два термини). За православието мерката на сè е Христос, Koj e над Истокот и Западот и Кој е неговиот единствен идентитет. Обединувањето – на Истокот и Западот (или на Евреите и Елините, како што се вели во Светото Писмо) во Христа – тоа е вистинското назначение на православната вера.

Ако е точно тврдењето на многубројните православни отци дека Хростос е над Истокот и Западот, од каде тогаш толку често сретнуваната безрезервна самоидентификација на православието со идејата за Истокот, доживеан како своевиден негатив на Западот? Како да постои некаква пубертетска зависност од христијанскиот Запад. Пубертетска – затоа што е по правило „контрашка“. Формулата за „пресметување“ на православниот став по определено богословско прашање доста често знае да гласи отприлика вака: за што и да се застапи Западот се множи со „минус еден“ и се добива православната вредност! Многу убаво!

Римокатолиците имаат филиокве, а ние немаме филиокве! Римокатолиците немаат епиклеза, ние имаме епиклеза! Они имаат папа, ние немаме! Они имаат чистилиште, ние немаме! Они имаат бесквасен леб, ние – квасен! Сега, да не се разбереме погрешно, ништо од сево ова не е неточно, ама духот на ваквата „контра-генерализација“ е длабоко навлезен во начинот на размислување на „источно-православниот“ богословски стил...

Затоа, по инерција, сега воопшто нема да биде тешко списокот да продолжи да се надополнува. Па така, ако римокатоличката црква (во првата половина на 20. век) почне да се застапува за редовен евхаристиски живот на верниците, тогаш и оние православни кои го прават тоа од памтивек, од „источно-православните“ биваат најкомотно прогласени за жртви на Западот. Уште подраматична е историјата на современиот екуменски дијалог. На западното „за“, „источњаците“, без многу да му ја мислат, а користејќи се со веќе добро испробаната формула, одговараат со категорично „против“! Ваквиот стил е забележлив и во веќе надминатите, по потекло западни, генерализации од типот: западната мисла тежи кон рационалното, а источната кон мистичното, или западната е аристотеловска, источната платоновска (што е веќе сосема бесмислено – најнамразениот антички философ во историјата на Византија е без конкуренција Платон, чие учење не еднаш, туку дури три пати бива осудено од византиската Црква)!

(Продолжува...)

Последниве денови во Грција беше актуелизирано прашањето за легализацијата на хомосексуалните „бракови“. Формата под која тоа најверојатно ќе биде изведено подразбира договор со кој ќе се регулираат односите и обврските на двајцата „партнери“. Ваквиот договор de jure ќе има статус на замена за институцијата брак... Целава оваа приказна ме стави на мисла за една работа – колку всушност ваквата „легализација“ на хомосексуализмот им „одговара“ на самите хомосексуалци?

Која е воопшто поентата во „легализацијата“ на гревот? Привлекувачката, задоволувачката сила на гревот (особено на блудот, под кој, како негова екстремна форма, може да се вброи и хомосексуализмот) во голема мерка се состои токму во неговата „настраност“ (тоа не се однесува толку на „забранетоста“, колку свесноста на човекот за отклонувањето од „нормалното“ кое се случува при починувањето на гревот). Би можело да се рече дека „сладоста“ на гревот е токму во тоа – да се прави неприродното и неприфатеното... Точно поради тоа и идејата за „легализација“ на гревот изгледа самата по себе противречна – со избришувањето на хомосексуализмот од листата на девијантни однесувања како да се избријшува и причината која повеќето хомосексуалци ги натерала на тој начин да се „ориентираат“. Просто хомосексуализмот станува дел од здодевното секојдневие! Човек ем греши, ем не го гледа тоа и згора на се пак му е – здодевно. 100% загуба!

Се вели дека „ѓаволот не сака задоволни грешници“. Врвот на ѓаволската „уметност“ е ем да не натера да згрешиме, ем од тоа никакво задоволство да не почувствуваме. Тој сака да не натера да станеме „ревносни“ во гревот, па дури и тогаш кога се мачиме како „грешни ѓаволи“, или полудуваме од униние и кога јасно гледаме дека точно гревот е тој што нè убива – сепак „стоички“ да останеме во него! Мислам дека нешто слично може да се каже и за прикаската со „хомосексуалниот брак“. Идејата е ем да се продолжи со чинење на гревот, при што истиот тој грев ќе биде „растеретен“ од својата „грешност“, а со тоа и од задоволстввото (колку и тоа задоволство да е прелестно) кое гревот го причинува...

Што може да се каже за денешниот однос на припадниците на Еврејската религија кон Црковната историја и конкретно кон онаа историја опишана во Светото писмо на Новиот завет? Независно од тоа колку многу денес се зборува за слобода на искажувањето – сепак во некои средини постојат сериозни тенденции за цензурирање не само на она што се зборува за верата денес, туку и на нешта кои се кажани и напишани векови и векови наназад!

Нели пред некоја година дури и Мел Гибсон беше принуден реченицата на првосвештеникот „Неговата крв нека падне врз нас и врз нашите деца“ - да ја остави непреведена во неговиот филм „Страданија“ (примериот со мел Гибсон не е ни првиот ни последниот, ама на него прво се сетив). Изговорот е - антисемитизам!...

Добро, една работа стварно ме копка - каде е границата тогаш помеѓу Христијанството и антисемитизмот? Некако излегува дека од оваа перспектива христијанство само по себе е поприлично „антисемитистичко“. И сега, современото демократско општество, кое гледа на сите како така да им ги задоволи правата - се соочува со поразителната „вистина“: дека цели два милениуми се изградувало на „антисемитистички“ и „дискриминаторски“ основи.

Вчера, по кој знае колку време, ги заслушав песните на Ѓорѓе Балашевиќ – човекот за кого слободно може да се рече дека беше гласот на разумот во безумните југословенски 90-ти. Порано не му обрнував некое особено внимание. Она што во музиката секогаш на прво место ме интересирало биле мелодиите, хармонијата на композициите и сл. – што не е силната страна на музиката на Балашевиќ. Она што неверојатно доаѓа до израз кај него е текстот – такво играње со зборовите, такво „извезување“ на зборовите во мелодиската рамка... Мислам дека ретко кој музичар од нашиот Балкан би можел да се спореди со него за оваа работа.

„Прича о Васи Ладачком“ – немам зборови... Како е можно преку една романтична песничка да се искаже најдлабоката вистина на христијантвото? Мислев да цитирам само некои делчиња од песната, но ми стои дека во овој котекст тоа е некако неумесно. Ќе го пуштам целиот текст во оригинал, па после ќе додадам неколку размилсувања:...

Ђорђе Балашевић
Прича о Васи Ладачком

Знате'л причу о Васи Ладачком,
и ја сам је тек ономад чуо,
једном девет дана није излазио из биртије,
кажу да је био чудна сорта...

Отац му је био ситни паор,
хранио је седам гладних усти,
мати му је била плава,
тиха, нежна, јектичава,
умрла је с тридесет и нешто...

Имали су пар јутара земље,
малу кућу на крају сокака,
на асталу навек хлеба,
таман тол'ко, кол'ко треба,
Ал' је Васа хтео много више...

Желео је коње вране,
по ливади разигране,
сат са златним ланцем
и салаше...
Желео је њиве плодне
винограде благородне,
у каруце прегнуте чилаше...
Али није мог'о да их има...

Волео је лепу, ал' сироту.
Уз'о би је само да је знао,
волеш једном у животу
сад богату ил сироту,
то не бира памет него срце...

Све се над'о да ће љубав проћи,
Занавек је отиш'о из села.
Никад није пис'о ником,
Венч'о се са миразџиком,
јединицом, ћерком неког газде...

Добио је коње вране,
по ливади разигране,
сат са златним ланцем
и салаше...
Добио је њиве плодне,
винограде благородне,
У каруце прегнуте чилаше...
Све је им'о, ништа им'о није...

Пропио се, није прошло много...
Душу своју ђаволу је прод'о...
Знали су га сви бирташи,
тражио је спас у чаши,
ал' није мог'о да га нађе...

Млад је био, кажу, кад је умро,
сред биртије од срчане капи;
клонула му само глава,
ко да дрема, ко да спава,
И још памте шта је задње рек'о:

Џаба било коња враних,
по ливади разиграних,
џаба било сата и салаша...
Џаба било њива плодних,
винограда благородних,
у каруце прегнутих чилаша,
Када нисам с оном коју волем...

Када нисам с оном коју волем...

За буквално истото зборуваат најголемите философи, богослови и духовници на Црквата! Нивниот јазик е друг – но поентата е сосема истата. Човек без љубовта не може да живее!

Радоста навистина нема ништо со задоволствата. Нашата радост зависи единствено од нашата љубов. А љубовта? Таа не зависи од ништо! Таа е совршено слободна. Човек може да љуби и кога има и кога нема, и кога е богат и кога е сиромашен, и кога благоденствува и кога страда... просто љубовта нема ништо со сето тоа! А од таа љубов – од таа слободна љубов – зависи сета наша радост.

И колку е страшно и болно кога ќе почнеме љубовта ја условуваме – јас нема да можам добро и доволно да те љубам „ако не бидат задоволени сите надворешни услови“. Затоа подобро е да се откажам од љубовта, и не само да се откажам од неа туку и да ја убијам – просто заради тоа што не можам да и ги обезбедам „коњите“ и „златните саати“ и „нивите“ и „лозјата“...

Неодамна имав еден жален разговор: „многу се мислев... но не можев да му обезбедам на детето сè што треба и затоа се решив да... абортирам“. Значи човек е решен не просто да се откаже од љубовта, туку и по трупови да гази – само некако да и избега! Оти љубовта е страшна! Таа носи само маки и страдања! Тоа ти е жива несреќа! И ќе се распнеме, ќе се расчеречиме самите, ќе поминеме низ пекол – за да влеземе во пеколот. И таму... е таму ќе бидеме безбедни. Таму љубов нема!

Големиот англиски христијански мислител на 20-от век К.С. Луис дава едно, за многумина скандалозно, но истовремено многу блиско до светоотечкото, видување на рајот и пеколот: помеѓу пеколот и рајот нема граница. Во секое време човек може да премине од пеколот во рајот, но проблемот е во тоа што... самиот тој не го сака тоа. Оној во пеколот не може да го смисли рајот, го мрази од дното на срцето, поодвратно и пострашно и понечовечно нешто од рајот за него не постои!

Зошто е така? Заради тоа што во рајот владее љубовта, од која тој успеал, уште за времето на земниот живот, едвај некако жива глава да извлече. Бегањето од љубовта е панично бегање од Бога. Љубовта во својата најдлабока смисла е крстоносна, таа е неразделна од крстот, од копнежот, од љубовното страдание по љубениот, страдание до мака, страдание до смрт. А нашиот Бог е токму рапнатиот Бог – од безумна љубов саможртвуваниот Бог. И ете тој Бог од нас бара да тргнеме по неговите стапки. При тоа тој не ги бара нашите напори – ја бара едонствено нашата слобода: да ја прифатиме љубовта, која ќе ни даде сила за сè понатаму...

Но тоа „сè понатаму“ не завршува со крсотот! На љубовта тоа и е јасно како ден, на нељубовта никогаш нема да и стане јасно – и како такво секогаш ќе и биде далечно, одбивно, гадно, ужасно! Не крстот, страданието и смртта се крајните дестинации до кои нè доведува љубовта. Љубовта нè води – преку сите овие нешта – до прегратката со Љубениот. Тоа е Воскресението и тоа е Царството кон кое копнеат оние кои го возљубиле Христа. За жал оние кои не се стекнале со таа љубов за овој живот – никогаш нема да сакаат да стапнат во тоа Царство...

Гледам дека пишувајќи некако се оддалечив од самиот почеток на текстот, но сепак главната мисла останува непроменета. На еден начин ќе ја претстави и едни нејзини аспекти ќе нагласи еден поет и музичар, на друг начин за неа ќе зборува некој друг. Љубовта е единствена и нејзините начела се исти – и кога станува збор за љубовта кон Бога и кога станува збор за „различните видови“ меѓучовечка љубов. Јасно е дека Балашевиќ зборува за љубовта помеѓу маж и жена – но нејзин архетип е љубовта на Христа и Црквата. Љубовта е една и неделива, останува прашањето дали и во која мерка ние ќе решиме да и бидеме причестни.

Кога ќе се сетам на оној наплив на креативност, кој речиси секогаш се појавува кога треба да се определи начинот на кој православните пости може да се „испоштуваат“ – мислам дека и ренесансните алхемичари можат комотно да ни позавидат. Онаа стара прикаска за претворањето на железото во злато (барем во онаа најбуквална смисла) денес ни изгледа прилично иреално. Но да се претвори посната боранија во риба, а рибата веднаш потоа во прасе – е тоа е совршено реално и кој знае колку пати до сега ни пошло од рака да ја „погодиме формулата“.

Просто не ми се верува колку луѓе се живи убедени дека редот на велигденските пости изгледа отприлика вака: последната (а за поревносните, обично постарите госпоѓи, многу често и првата) седмица „се тера на вода“, после што следува причестување. Што се однесува до оној недефиниран вакум од пет седмици помеѓу – е тука алхемијата влегува во игра. Тие пет седмици, се ем пост (тоа никој не го оспорува) – ама во нив се јаде брате што ќе ти дојде до рака!

Додека живеев во Бугарија успеав да се запознаам и со уште еден сличен, но во секој случај „поумерен“ модел. Таму нема форсирање – прво само на вода (по можност и со тримир во пакет), па после прасетина и на крај пак вода – како кај нас. Таму е некако поискулирано – нема прасетина, нема ни „на вода“ – ама риба, млеко и млечни производи може колку сакаш. Кај ќе ти издржат они сироти без „Витоша“ и „Балкан“ кашкавал, или кисело млекце „На Баба“? А за прасетината не се толку емотивно врзани, така што повеќе им одговара некоја ваква компромисна варијанта...

Сега да ја оставам малце шегата на страна, ама способностите за импровизирање и „вадење“ – дури кога станува збор и за најпростиот и најлесниот подвиг како што е телесниот пост – ни се ненадминливи. Тоа е некаква општо-балканска карактерна црта, која изгледа дека пазарењето си го има зацртано за мерка на сите нешта: да влезеш „гага“ на концерт или претстава, да добиеш некаков-било-каков гратис или попуст („Веро“ е, на пример, преполно затоа што за цех повисок од незнам колку илјади денари даваат гратис – кинески чаши) – тоа ти е вистински успех.

Муабетот ми е дека постот е доброволен подвиг. Никој не нè тера на сила да постиме. Но постот е почетокот на подвигот, тој е меѓу најниските скалила и човек кој сака да да врви по патот на православната вера – нормално е да нагази и на тоа скалило. Па ако веќе нагазува – нека нагази како што е пропишано. Неоспорно е дека спасението ни е гратис (латинското „gratis“ буквално значи „по благодат“), но и ние треба да пуштиме некако рака по тој дар, кој ни се подава „од горе“. За секој кој бар малку ја согледува големината и убавината на тој непроценлив дар – нормално е да срипа и со двете раце да го зграпчи најсилно што може. Ете таков е постот пропишан од Црквата. Тој нè подготвува – заедно со ревносната молитва и самоиспитување, редовното исповедање и причестување – да го зграпчиме дарот на Воскресението, кое ќе го прославиме седум седмици од денес.

Господи и Владыко живота моего...

...очисти мя грешнаго.

(...) Една цела редица на свети отци, меѓу кои: свети Григориј Богослов, свети Јован Лествичник, свети Никола Кавасила – расудуваат по прашањето за тоа која е движечката сила во духовниот живот на христијанинот. И сите истакнуваат три – првата и најниската е стравот од Божјата казна, втората и не многу повисока е желбата за награда во вечното Царство и третата – и единствената вистинска, кон која сите треба да се стремат – љубовта. Љубовта е апсолутната причина за сè, бидејќи таа е единствената која самата нема причина. Вистинската љубов не се јавува како последица на некое претходно „поттикнувачко дејствие“ – токму таа е „поттикнувачкото дејствие“, кое ги предизвикува сите други конструктивни човечки дејствија.

Токму моделот кој за водечка сила ја има љубовта е типичен за најголемите меѓу светите отци на Црквата. Тие не знаат за страв, а спомнувањето на награда за нивниот подвиг е навреда за нив – сè што тие сакаат е да Му служат на Љубениот и на љубените. Тоа е врвот на слободата. Слободата без љубов – не е слобода, таа е суета, таа е изговор за нашите слабости, во кои до таа мерка сме се заљубиле што и ѓаволот ќе го наречеме бог само за да си го истераме своето.

Светите отци како свети Василиј Велики, свети Григориј Богослов, свети Јован Златоуст, свети Максим Исповедник – биле совршено слободни луѓе. Истите тие биле луѓето кои го покрстиле европскиот човек, неговата култура и мисловност – премудро избирајќи го сето она што од него можело формално да се прифати, но истовремено да ја промени суштината од паганска во христијанска, без при тоа да претставува опасност по самата христијанска вистина. Отците знаеле што да изберат, ги проучувале паганските философи и од нив „краделе“ сè што можело да се усогласи со христијанскиот светоглед и да биде од полза за растот на Црквата...

Тие ниту се повеле по стихиите на световната мудрост, ниту, пак, преплашено се оградиле од неа. Бестрашно и истовремено крајно претпазливо пошле да го преобразуваат паганскиот свет во кој живееле. Штом тие успеале да го направат првиот и најтежок чекор – зошто тогаш ние да бидеме малодушни. Нашиот свет не е свет кој никогаш не слушнал за христијанското евангелие – тој просто „подзаборавил“ како тоа навистина се живее. Тоа „подзаборавање“ доволно пати до сега се покажало како причина за трагедии со грозоморни размери, кои нашата „подзаборавено-христијанска“ Европа до ден денешен не може да си ги објасни. Но и покрај тоа, Црквата пред себеси има еден веќе изоден пат. Она што нам ни останува е да тргмеме – претпазливо и храбро – „по стапките на отците“ и да и дозволиме на љубовта, кој знае по кој пат, да го направи своето чудесно дело.

(...) Не верувам дека треба да се бараат некакви суштински нови решенија – има извонредни примери низ историјата на Црквата од кои има многу-многу што да се научи. Треба просто „да им се следува на отците“. Но – тоа следување на отците, како што силно подвлекува отец Георгиј Флоровски, не смее да биде нивно имитирање. И мислам дека тоа е јасно. Ние не можеме од отците и од историјата на Црквата да бараме готови решенија – но можеме да ја примиме логиката на отците. Логиката согласно на која тие ги донесувале своите одлуки пред дадените историски предизвици. Истовремено – треба да се поучиме на грешките од минатото. Треба да видиме кои модели на мислење и дејствување се покажале како непродуктивни, па дури и како деструктивни.

Првиот проблематичен модел е прекумерно-ревносниот. Тоа е едната крајност – од која на светот се гледа строго непријателски. „Ние не сме од овој свет“ – и точка. Па затоа било какво доближување до светот се гледа како заразно, опасно, душегубно. „Ние сме во Коработ на Црквата, а околу нас – морето на светот преполно со душмани“. Ваквиот пристап се темели врз крајно сомнителни интерпретации на јасни библиски вистини. Вистината е дека „христијаните не се од овој свет“, но некако се премолчува тоа дека тие сепак се „во него“ и згора на тоа имаат задача истиот постојано да го преобразуваат и да му го принесуваат на Бога. Ми се чини дека искривувањето доаѓа во најголема мерка како резултат на еден квазиапокалиптичен страв, генериран со латентното губење на рамнотежата во доживувањето на Божјата љубов (и иманентност), од една страна и неговата правдина (и трансцендентност), од друга страна. Директна последица од ваквата духовна „згрченост“ е дуализмот во сите свои „христијански“ подваријанти...

Брзо ќе се префрлам на вториот проблематичен модел: прекумерно-снисходливиот. Тоа е сушта спротивност на претходниот. Ако првиот беше преплашен од светот, а уште повеќе од Божиот одговор на евентуалното „шурување“ со истиот – овој во светот не гледа „ништо лошо“. „Светот си е супер – ама Црквата е онаа која треба да се менува! Црквата се успала, си ја заборавила автентичната мисија, таа е во таква тешка криза што леле-леле како ли ќе излезе од неа“! Се разбира, како и кај првите, и тука за кратко време започнува да се зацарува религиозниот елитизам. Просто истата прикаска, само од позади.

Типични пројави на овој модел се антиклерикализмот, антиинституционализмот и (исто како и кај претходните) „живата вера“. Арно ама оваа „жива вера“ знае понекогаш да биде до таа мерка „жива“, што е способна и најочигледните противречности помеѓу црковниот и световниот начин на живеење да ги сведе на „небитни ситници“. Подвигот е за „затуцани“ – читањето молитвени правила, вртењето бројаници, правењето метании, одењето на бденија и други „монашки“ богослужби не ретко се гледа со потсмев. „Важно е дека сме спасени, дека сме наградени за нашата вера“! Како водечка сила кај овој религиозен тип се исправува своевиден „благочестив“ хедонизам: „влезот во блаженството на идниот свет како-така сме си го загарантирале, така што сега – опуштено“!

(продолжува...)

Да не се лажеме – како одминува времето секоја следна генерација ја доживува Црквата како сè подалечна и подалечна. Не зборувам дека жедта на човекот по Бога почнува да се губи – просто разликата на фрекфенциите помеѓу животот во светот и животот во Црквата сè повеќе и повеќе доаѓа до израз. Каде е проблемот? Дали е во современото европско општество – кое до таа мерка се отуѓило од „своите христијански корени“; или, пак, е во неспособноста на црковната институција да се приспособи на „современата динамика на живеење“? Сум ги среќавал и двете формули, па дури во некои моменти – се случувало по малку и да се соживеам со секоја од нив. Но мислам дека ниту едната ниту другата не предлагаат доволно објективно видување на нештата.

Да, современото општество се оддалечува од формите карактеристични за христијанството кои ни се познати од минатото. Сепак, самото тоа се изградува врз фундаментални христијански концепти – и човечката слобода, и човековите права, и рамноправноста, и толеранцијата – се лајт мотиви на христијанската етика. Затоа многу е тешко (и неправилно) тоа општество така „олако“ да се окарактеризира како „безбожничко“...

Од друга страна, врската на сите овие „лајт мотиви“ со суштината на самото христијанство – животот во Христа и Неговата Црква, како крајна цел и смисла на секоја етика – е сериозно нарушена. Поради тоа истите тие мотиви започнуваат да заземаат форми тотално нетипични за христијанскиот начин на гледање на светот и животот. Ќе наведам само неколку примери: чедоморството (абортусот) се гледа како „право на избор“, хомосексуализмот – како израз на човековата слобода и тотално природна (и следствено здрава) работа и т.н. и т.н.

И тука нашето општество стигнува до својот главен етички проблем. Што правиме кога – и јас имам право на живот, ама и ти имаш право на избор?! Кога ќе се изгуби ориентирот, кога ќе се оддалечиме од изворот и суштината на нашата европско-христијанска етика – тогаш веќе имаме ситуација во која се налични две спротивставени и меѓусебно исклучиви „легитимни права“. Од нив, очигледно, само едно може да биде задоволено. Не може „сите да бидат задоволни“.

Тука доаѓаме до еден важен заклучок – нашето земно царство на „човековите права и слободи“ никогаш нема да може да го достигне совршенството: никогаш нема правата на сите да бидат задоволени! За жал, тоа е вавилонската утопија. И ова не го кажувам со некаков „апокалиптичен“ призвук, во духот на теориите за „светските заговори“ и сл. Тоа е историјата на светот, тоа е историјата на Адамовото наследство и неговиот свет без Бога. Како што овој свет и век сам по себе, како создаден од Бога, е добар – така и етиката на човековите права самата по себе е добра. Но кога врската помеѓу светот и Бога ќе биде пресечена, аналогно – кога етиката ќе се еманципира од Бога – тогаш просто го добиваме вавилонскиот синдром.

Така стојат работите со светот. И ако добро се загледаме – немаме никаква нова ситуација! Од Адама до денес е едно и исто – просто формите се менуваат. Каде е сега Црквата тука? И како Црквата треба да постапи – којзнае по кој пат во историјата – да му го врати на светот сеќавањето на Бога?

(продолжува...)

Уште пред да се случи прогласувањето на независноста на јужната српска покраина Косово и Метохија – си дадов збор дека барем некои десетина дена по собитието нема да напишам ниту збор по прашањето. Добро е човек малку да земе здив, да остави колку-толку да си легнат работите, па дури тогаш да опсудува и да предлага мислења. Се разбира, она за што ќе пишувам нема да бидат некакви специјални политички, економски и не знам какви анализи – ниту сум јас стручен за тоа, ниту блогов се занимава со наведените области – туку просто ќе се обидам да фрлам малку светлина на неколку клучни сегменти од целата приказна.

Првиот интересен момент, во секој случај, беше солидаризирањето на Римокатоличката црква и Светскиот совет на црквите со Србија. Ватикан јасно и гласно одби да ја признае самопрогласената независност на Косово. И тука може на долго и на широко да се „бистри“ и анализира – но едно е сигурно: Ватикан со ова направи многу битен чекор во насока на подобрување (или барем одржување) на дијалогот со православните (а особено со Руската Православна Црква)...

Понатаму, многу важно прашање кое се поставува е – што со православието на Косово? Идејата за можна православна мисија меѓу косовските Албанци е просто претерано утопична. Сè додека проблемот дефинитивно не биде решен (а под дефинитивно решавање на проблемот подразбирам усогласување на српскиот и албанскиот став околу иднината на оваа територија) – на Црквата на Косово, за жал, не и преостанува подобар концепт од веќе познатиот модел од времето на турското владеење со балканските простори. Тоа значи – славјанско-православен „милет“, кој ќе треба или да се „интегрира“ во новото општество (предложениот пат за тоа е секуларизацијата по европски терк), или да остане затворен во своето национално-религиозно гето.

Знам дека последново звучи малку екстремно, па и доста некарактеритично за мојот начин на размислување – но и ситуацијата која ја опсудуваме е самата по себе крајно „некарактеристична“. Косовскиот случај е исклучок на сите можни планови, па затоа и јас би си дозволил еден таков – за мене некарактеристичен – исклучок. На еден американски блог (автор на блогот е американец, ангажиран во повеќе невладини организации, кој веќе три години живее во Белград), целосно посветен на тековните случувања на Балканот, стои апсолутно скандалозната реченица (парафразирам): српскиот народ ќе треба да тргне или по патот на нивниот владетел (свети) Лазар и да го избере небесниот живот и царство пред земните, или конечно да го направи вистинскиот избор и да почне да живее во реалниот свет!

Пазете, за тоа дека станува збор за јасен избор од клучно значење за еден народ зборуваат не само „религиозните водачи на Србија“ – истото (само превртено) јасно и гласно го кажува и другата страна! Сега, кога има и најмала можност работите некако да се изгладат, да се стигне до некаков конструктивен компромис, да се избегнат крајностите – секогаш сум прв! Но кога станува збор за ситуација, која самата по себе е екстремна – тогаш не останува ништо друго освен, како што вели нашиот блогер, да избереме помеѓу едното или другото.

Затоа ми се чини и дека воопшто не треба да нè чуди изборот на Римокатоличката црква и на Светскиот совет на црквите. Колку и да се сериозни разликите и споровите со православието, тука сепак станува збор за заедничка позиција по едно фундаментално егзистенцијално прашање: да се биде или да не се биде христијанин?

Отец Андреј Лоргус – декан на Психолошкиот факултет при Рускиот православен универзитет „Свети апостол Јован Богослов“ – смета дека е можно празнувањето на денот на свети Валентин, како ден на вљубените, да биде прифатено од православната Црква.

Коментирајќи го етикетирањето на денот на свети Валентин како „пагански“ или „комерцијален“ од страна на некои млади православни луѓе – тој вели дека авторите на ваквите ставови се „понесени од стравот, од една страна, и од лицемерието и желбата да се покажат во јавноста, од друга страна. Постои и здрав мотив во ваквиот нивен протест, а тоа е ревноста по нивната православна традиција. Сепак, како што е добро познато, таквата ревност, за жал, не секогаш е водена од разумот“.

Истовремено, отецот се согласи дека големото популаризирање на денот на свети Валентин има комерцијална природа и дека многумина заработуваат големи пари од сето тоа.

Отец Михаил Прокопенко од одделот за надворешно-црковни односи на Московската патријаршија го критикуваше популарниот начин на празнувањето на светителот Валентин.

„Најжалното нешто што ние го гледаме за време на овие денови на тотална опседнатост со валентинските подароци и честитки – е што великиот и таинствен феномен на човечкиот живот, како љубовта или верата, има деградирано во своевиден духовен „fast food“.

Тој напомна дека денешната криза на семејството е објективна реалност и дека една од нејзините причини е фактот што „многумина не можат да пронајдат околу себеси идеали на љубов и семеен живот, врз кои ќе можат да го изградуваат сопствениот живот… Вистинската љубов е неразделна од одговорноста. Таа не е себична и не е амбициозна. Според свети Апостол Павле, таквата љубов не го бара своето, таа не бара причини да се покажува себеси“.

Наставникот по биоетика во московскиот православен хуманитарен универзитет „Свети Тихон“, ѓеконот Михаил Першин, ги повика православните свештеници на 14-ти февруари да го служат молебниот на свети Валентин. „Љубовта е воздишката на Бога во човечкото срце, а вљубеноста е една од нејзините пројави. Ете зошто нема никакви канонски пречки да ги повикаме наштите „валентинизирани“ млади во храмовите, каде ќе можеме да позборуваме со нив за љубовта и да одслужиме молебен на свети Валентин за нејзино умножување“. Отец Михаил вели дека „не се знае дали тој уште додека бил жив се молел за вљубените, но сигурно е дека бил близок со младите“.

Епископот Валентин Интерамнски (+273) е свештеномаченик. Бил убиен во Рим, заедно со троица свои млади ученици, во времето на императорот Аврелијан. Во источната традиција неговиот спомен се празнува на 30. јули, а во западната – на 14. февруари.

Вчера прочитав два текста на тема „Вевчанскиот карневал“. Првиот беше објавен на блогот „Византиска Македонија“, додека вториот на блогот „Лотосот“. Самите текстови ми се видоа интересни, а исто и така и коментарите кои следуваа потоа. Прво ви дал кратко видување за прочитаното, а потоа би додал неколку дополнителни размислувања во врска со популарниот настан во Вевчани.

Двата текста го гледаат феноменот на „Вевчанскиот карневал“ од сопствена перспектива – едниот од ревносно-православна (категорично негативна), а другиот од историско-културолошка (со блага но нескриена доза на наклонетост и восхит). За едно нешто се сложуваат и двата текста - карневалот е во основа пагански обичај. При тоа, тешко дека на било кој начин би можела да му се додаде каква и да е црковно-сакрална димензија (независно од тоа што карневалскиот инвентар се чувал преку годината во селската црква).

Последното се објаснува со историското постоење на две спротивставени тенденции: од една страна - христијанизирање на паганството, а од друга - паганизирање на христијанството. Во дадениот пример очебијно станува збор за второто. Би се осмелил да кажам - секоја култура во историјата на човештвото се формира преку напнатоста на овие две крајности. Во секоја култура постојат и двата фактори - во поголема или во помала мерка...

Се разбира, од денешна гледна точка, ваквите изблици на нашите заборавени овнодерски предхристијански традиции можат да ни изгледаат привлечно, егзотично, возбудливо, или барем симпатично. Но ако се завртиме кон нивните корени, кон првобитните ритуали кои далеку ја надминувале потребата од „добро журкање“, ќе видиме дека тоа биле окултни дејствија, чија главна цел било задоволувањето на паганските божества - најчесто пропратени со брутални жртвопринесувања, оргии и други форми на екстатично учество во култовите. Фанатизмот на овие култови не може по никоја основа да се споредува со христијанското благочестие.

Во денешниот број на Дневник се појави текст кој за прв пат во Македонија на еден поодлучен начин го презентираше негативниот став на Црквата кон бадникарските традиции. Текстот беше насловен како: „МПЦ против прослава со пагански обичаи – Со ракија и огнови не се слави Божик“.

Бадникарските огнови, печењето колбаси и пиењето ракија се во апсолутна спротивност со начинот на кој верниците треба да ги одбележуваат деновите пред Божик, сметаат достоинственици на МПЦ. Митрополитот струмички Наум и митрополитот американско-канадскати Методиј, велат дека гозбите и пиењето околу коледарските огнови е во целосна несогласност со црковното предание и со божикниот пост.

„Бадник го славиме по пагански, а Божик, ако имаме сила да го славиме заради бадниковите теревенки, тоа го правиме по рисјански. Посната бадникова вечера, како претпразненство на големиот празник на Христовото раѓање, кое треба да го сплоти семејството, и полноќната Божествена литургија се заменети со литаниите на маалските огнови и култот на греената ракија. На тој начин се уништува убавината и раскошното предание на нашата празнична култура“ - потенцира епископот Методиј во својата колумна „Реставрација на традиции или реставрација на примитивизам“, објавена на интернет-порталот на МПЦ „Преминпортал“...

Јован Таковски, професор на Теолошкиот факултет „Свети Климент Охридски“, вели дека треба да се прекине со ваквите традиции. „Тоа се само пагански обичаи со кои Бадник се претвора во забава, а се прекинуваат постот и подготовката за празникот. Нема врска меѓу огнот и пештерата во која се родил Исус Христос. Бадник треба да се помине со молитвено бдеење во храмот. Не случајно во таа пригода се читаат најмногу молитви. Постот е неспоив со пиењето ракија и грешка е ако некој мисли дека на тој начин ќе ги привлече луѓето кон Црквата“ - порача Таковски.

Сепак изнесени беа и различни ставови по прашањето:

Свештеникот Драги Костадиновски од Соборниот храм „Свети Климент Охридски“ во Скопје вели дека на палењето огнови и пиењето ракија не треба да се гледа толку ригидно. „Огнови во чест на раѓањето на Исус Христос се палеле уште во 3 век, од страна на првите црковни општини. И јас не одобрувам пиење ракија во големи количества, но ако се пие во умерени граници тогаш може да се дозволи. Исто е и со музиката и со играњето ора околу огновите“ - вели Костадиновски.

Пред Соборниот храм „Свети Климент Охридски“ во Скопје, утре Здружението „Бадник“ ќе им дели бадникови гранчиња и греена ракија на верниците. „Нема ништо паганско во начинот на кој ние го организираме прославувањето на Бадник и Божик. Само сакаме да добијат бадниково гранче и оние луѓе што немаат можност да го купат. А топлата ракија е тука за да се згреат на студеното време, исто како што делиме и чај. Ова е една народна традиција што сакаме да опстане“ – вели Александар Пановски од Здружението „Бадник“.

Интересно е што и вториот став е на некој начин насочен против предбожиќното теревенчење. Тука акцентот е повеќе поставен врз народната традиција, додека во претходниот врз изворната црковна традиција. Сепак, главниот проблем во вториот став е што тој по правило остава премногу простор за „злоупотреба“ на народниот обичај, т.е. за премин од „опстојување на традицијата“ кон општонародно теревенчење. Делењето на бадникови гранчиња, на начинот на кој е опишано во последниот цитат, во принцип не изгледа проблематично – но праксата, т.е. начинот на кој тоа реално функционира, изгледа неумесена за многумина на кои празникот на Христовото рождество нешто им значи (колку за ислустрација само погледнете го следниов линк).

Дали постои начин за вистинско помирување на народната традиција со црковната во овој случај, или за такво нешто едноставно не може да стане збор – навистина не би можел безрезервно да кажам. Повторно, изгледа дека главниот проблем е во нашиот однос кон нештата околу нас, а не толку во самите нешта. Од друга страна, традициите произлегуваат од самиот наш начин и култура на живеење, од него биваат одобрувани, продолжувани, но и модифицирани и преобразувани. Кога нашата ревност во верата би ни била краен критериум во празнувањето – можеби би успеале да најдеме соодветен начин и коледарскиот оган да го поставиме на вистинското место во овој празничен период. Сепак, според тоа како во моментов нештата стојат, изгледа дека од нив можеме да видиме многу повеќе духовна загуба отколку полза.

Каде е местото на празнувањето на новата година во животот на православните христијани? Ова е прашање на кое деновиве можеше да се слушнат најразлични коментари. Не би можел да кажам дека православието има некој конечно утврден „официјален“ став по прашањето. Токму поради тоа и самиот не би си дозволил да предложам ништо повеќе од едно лично видување.

Во принцип се јавуваат две бариери кои предизвикуваат во најмала рака резервираност на верните кон празнувањето на првиот ден од календарската година. Првата е определена од световниот карактер на празникот, а втората од календарот поред кој тој се празнува. Ми се чини дека втората бариера произлегува од проблемот со првата – како да недостасува јасно разликување на световното од духовното. Нели, логиката е – зошто еден наполно световен празник би требал да претставува проблем за верата? И следствено, ако тој празник е нешто тотално неповрзано со нашата вера – тогаш зошто би ни пречела неговата календарска лоцираност?

Но тука самото од себе се поставува прашањето – дали за еден православен христијанин такво отсечно разликување на световното и духовното може да биде воведено? Дали може световниот празник да се празнува потполно независно од црковниот? За секој кому религиозноста во принцип не му е блиска одговорот е јасен – да, се разбира дека може! Дури и да се најде некаква поврзаност – таа поврзаност во никој случај не би подразбирала подредување на световното празнување под духовното. Напротив – празнувањето на најлудата ноќ продолжува уште неколку дена – низ кулминацијата на лудоста на „Коледе-леде“, преку бадничкиот chill out, па сè до фајронтот за „Стара нова година“. Но тоа е друга тема...

Верникот во принцип ги поставува нештата на еден поинаков начин. За тоа да се разбере потребно да е се објасни што точно празникот претставува за верникот (конкретно православниот). Празникот има нагласено сакраментална (светотаинска) смисла. Тој е неразделен од Литургијата. Празникот без Литургија и причест ја губи својата „празничност“ – едноставно не е повеќе празник. Оттука и онаа психолошка одбивност на православните кон празнувањето на новата година – први јануари по својата природа не е празник, бидејќи просто нема свое исполнување во Литургијата.

Ако на ова се надоврзе и основаната причина поради која „Нова година“ ја губи својата литургиска димензија – имено дисонансот во календарското сметање на времето – тогаш станува наполно јасно од каде доаѓа ваквото неприфаќање на празничноста на првиот ден од грегоријанската година. Според јулијански�