(...) За жал, постои и втора варијанта, не помалку присутна во современото (па и не толку современото) православие. Наједноставно може да се окарактеризира како безрасудливо имитирање на западното христијанство (присвојување на готови шеми од Западот). Ваквиот пристап се согледува, на пример, во „православниот барок“, хетерофоничното црковно пеење, но и во обредноста и односот кон богословието. Во тој дух е формирано таканареченото „школско богословие“ (воглавно основано на прочуените исподеанија на верата на Кирил Лукарис, Митрофан Критопулос, или Петар Могила) карактеристично по тенденцијата кон табеларно подредување на учењето на Црквата и неговото сведување на дефиниции, цитати, формули и сл. Па така, на пример, таинствата на Црквата се сведени на „седумте свети тајни“, иако такво мистириолошко учење на православието му е тотално непознато сè до 13. век! „Света тајна“ станува технички термин, сосема оттргнат од својата светотаинска суштина – учествувањето на човекот во Христовата тајна на соединувањето на Бога и човекот. Примерите се премногубројни за да се набројуваат. Во суштина станува збор за препишување на цели параграфи од римокатоличките катихизиси и нивно безрезервно усвојување, или просто преформулирање, при што суштината си останува недопрена...

Најпарадоксално од сè е тоа што денес најголемиот дел од „источњаците“ како свое го доживуваат токму ваквото богословие! Истовремено Западот сè повеќе и повеќе го напушта истото и се интересира за православието. Но штом Западот прави такво нешто, следува (по логиката изложена во првиот дел) Истокот да му го отстапи православието на Западот, а своето „православие“ да си го идентификува со претходно изложените шеми! Навистина жално...

Во тукушто изминатиот XX век не малку е зборувано за кризата на идентитетот на современото православие. Мерка на православието не е и не може да биде ниту Истокот, ниту Западот (што и да подразбираат овие два термини). За православието мерката на сè е Христос, Koj e над Истокот и Западот и Кој е неговиот единствен идентитет. Обединувањето – на Истокот и Западот (или на Евреите и Елините, како што се вели во Светото Писмо) во Христа – тоа е вистинското назначение на православната вера.

Ако е точно тврдењето на многубројните православни отци дека Хростос е над Истокот и Западот, од каде тогаш толку често сретнуваната безрезервна самоидентификација на православието со идејата за Истокот, доживеан како своевиден негатив на Западот? Како да постои некаква пубертетска зависност од христијанскиот Запад. Пубертетска – затоа што е по правило „контрашка“. Формулата за „пресметување“ на православниот став по определено богословско прашање доста често знае да гласи отприлика вака: за што и да се застапи Западот се множи со „минус еден“ и се добива православната вредност! Многу убаво!

Римокатолиците имаат филиокве, а ние немаме филиокве! Римокатолиците немаат епиклеза, ние имаме епиклеза! Они имаат папа, ние немаме! Они имаат чистилиште, ние немаме! Они имаат бесквасен леб, ние – квасен! Сега, да не се разбереме погрешно, ништо од сево ова не е неточно, ама духот на ваквата „контра-генерализација“ е длабоко навлезен во начинот на размислување на „источно-православниот“ богословски стил...

Затоа, по инерција, сега воопшто нема да биде тешко списокот да продолжи да се надополнува. Па така, ако римокатоличката црква (во првата половина на 20. век) почне да се застапува за редовен евхаристиски живот на верниците, тогаш и оние православни кои го прават тоа од памтивек, од „источно-православните“ биваат најкомотно прогласени за жртви на Западот. Уште подраматична е историјата на современиот екуменски дијалог. На западното „за“, „источњаците“, без многу да му ја мислат, а користејќи се со веќе добро испробаната формула, одговараат со категорично „против“! Ваквиот стил е забележлив и во веќе надминатите, по потекло западни, генерализации од типот: западната мисла тежи кон рационалното, а источната кон мистичното, или западната е аристотеловска, источната платоновска (што е веќе сосема бесмислено – најнамразениот антички философ во историјата на Византија е без конкуренција Платон, чие учење не еднаш, туку дури три пати бива осудено од византиската Црква)!

(Продолжува...)

Ќе си дозволам повторно да се вратам на темата за трагичната смрт на македонскиот поп пејач Тоше Проевски – и тоа не без една многу конкретна причина. На еден куп форуми, во еден куп написи, дури и на вестите на телевизијата – беше поставено (и тоа ни најмалку случајно) прашањето: „зошто ова се случи“? Пазете, ова е суштинско животно прашање. Ова е прашањето за животот и смртта. Ако добро се замислиме – смртта е една неизбежна реалност, која ние можеме колку сакаме да ја игнорираме, но таа останува на сила. Повеќето од нас живееме под своевидна само-анестезија, го тргнуваме своето лице од оваа реалност, правејќи се дека – тоа нас не нè засега (барем не за сега). И повторно – сите нас, кај и да е, не затечува смртта на некој близок, сакан човек. И тогаш, одеднаш, како цунами ни налетуваат сите оние прашања кои толку долго сме си ги потиснувале и на кои насилно не сме сакале да мислиме. Што, пак, се случува ако неочекувано нè затече смртта на човек кој сите ние заедно сме го чувствувале како близок, ни бил мил, сме го сакале? Мислам дека токму такво нешто се случи пред некој ден. И тогаш над сите нас – се постави потиснатото проклето прашање за животот и смртта, а природно со него – и прашањето за Бога.

Чувствувам потреба, како православен теолог, да напишам неколку збора токму на оваа тема – насушно потребни за да се разбере не просто зошто ова му се случи на Тоше, туку за да се разбере токму потиснатото прашање за Бога, животот и смртта. Од една страна Бог го создал светот и исцело го држи во своите раце. Од друга страна, тој создал едно уникатно суштество, слично на него самиот – човекот. Човекот е сличен на Бога најмногу поради слободата со која бил даруван. И токму во таа слобода се содржи клучот на нашето прашање: кога Бог би одлучувал за сè во светот (вклучително и за човекот) – тогаш би ја немало слободата! Под рака со слободата оди и одговорноста. Кога Бог апсолутно би одлучувал за човекот, за неговиот живот, за неговата смрт – тогаш човекот ја губи и својата одговорност. А неодговорното и неслободното суштество не може да биде ниту „добро“ ниту „лошо“, тоа не одговара за своите постапки – следствено тие постапки ниту можат да бидат наградени, ниту можат да бидат казнети. Тоа просто значи дека „Бог си прави што си сака“ – сè е во рацете на судбината, а човекот само прави „како што му предвиделе наречниците“. На крај – ако Бог е исцело одговорен за смртта на некој, тогаш тој некој нема ниту одговорност ниту слобода. Ако ги нема последниве две – самиот тој на никој начин не може да биде ниту „добар“ ниту „лош“, ниту пак може да си ја „заслужи“ или да „не ја заслужува“ смртта. Во ваквиот случај – човекот ништо не одлучува, а Бог прави се: го прави едниот човек добар, другиот лош; едниот успешен, другиот неуспешен; едниот несреќен, другиот среќен; едниот долговечен, а на другиот прерано му го одзема животот... Ова не е христијанство! (најмалку православно)

Бог создал слободни и одговорни луѓе, а не роботи. Тие луѓе можат да бидат повеќе или помалку добродетелни, повеќе или помалку среќни, повеќе или помалку успешни – но сето тоа зависи пред сè од одлуката на самиот човек. Точно – и добродетелта и среќата и успехот се во Бога и само во Бога – но ние сме оние кои треба слободно да пристапиме кон нив. Исто така и нашиот живот како и нашата смрт зависат во огромна мерка од нашата слобода, од тоа како ние ќе решиме да си го живееме животот. Од нашиот живот зависи и нашата смрт. Ние одговараме, а не некој друг.

Ова не смее да се разбере како некаква апсолутна причинско-последична верига: ако си добар ќе живееш, ако не готов си. Да не заборавиме дека има и едно нешто што се вика ѓавол – да веруваш во Бога, но да не веруваш во постоењето на ѓаволот е многу ризична работа. Многумина христијански автори се согласуваат дека една од најитрите стратегии на ѓаволот е да нè убеди дека самиот не постои – тогаш ќе не направи неспособни да го видиме изворот на злото во светот, а со тоа и неспособни да му се спротивставиме. Второто нешто што не треба да се заборави е дека целта на животот не е човек да „не умре млад“, туку да се подготви за вечниот живот во Христа. Ѓаволот не сака просто „да нè убие“ – тој сака да нè оддели од Бога. Затоа, многу побитна од сè до сега кажано е следната поента: ако некој на овој начин ги поставил нештата – со Бога во центарот – тогаш за него и животот и смртта ќе имаат совршено јасна смисла. Таквиот човек нема од што да се плаши – бидејќи ако живее добива, но го загуби ли животот – повторно нема што да изгуби бидејќи сè што има – е во Бога.

Истовремено, никој сам по себе не е совршен – и затоа не треба да се прават култови од луѓето. Тоше беше навистина благочестив христијанин. Завчера зборував со еден од нашите владици и тој ми кажа дека според него Проески отскокнувал од целата популарна музичка сцена во Македонија и Балканот по својата – нормалност. Сепак, тоа не е причина веднаш тој да се прогласи за светец. Кон таквите одлуки по правило се пристапува „со ладна глава“. Обично десетици (понекогаш дури и стотици) години поминуваат од смртта на светителот до неговото канонизирање – и тоа не е така без причина. Од друга страна – премногубројни се оние благочестиви христијани, кои останале како такви во сеќавањето на Црквата, но не биле канонизирани. Тука особено е важен и следниов момент: според терминологијата на Библијата – сите христијани се нарекуваат „свети“. Свети се – поради простиот факт дека се христијани, дека тие живеат во Христа и Христос живее во нив. Канонизацијата е пред сè „официјална“ потврда на таквиот живот. Но таа човекот не го прави свет сама по себе – тој е свет просто поради својот вистински живот во Христа. Дали Црквата како институција ќе избере еден нејзин член да биде канонизиран или не – сепак останува во доменот на нејзината работа.

Помеѓу светиот живот на верните и култовите има радикална разлика. Затоа многу подобро е (барем во овие 40-тина дена) да ја искористиме својата слобода за искрено да се помолиме за спасението на овој млад и – според сведочењата на многумина – навистина прекрасен човек. На тој начин, не само тој, туку и самите ние ќе имаме огромна духовна полза. Бар на кратко да се лишиме од и онака здодевното секојдневие на празните муабети, нагаѓања и безвезни стилизации (починатиот бил ангелче, светец, душичка и т.н.) – и да направиме нешто добро како за својата, така и за душата на ближниот. Тоа е вистинското нешто што во овој момент ние можеме да го направиме за Тоше.

Далеку од тоа дека со напишаново се исцрпува темата – на неа се пишувани томови и томови книги, илјадници христијански проповедници зборувале за овие прашања и ги објаснувале. Јас само се обидов малку од малку да ги претставам работите од една православна гледна точка и да предложам насока во која навистина треба да се дејствува. Таа насока е љубовта – љубовта кон Бога и кон ближните. Преку искрената молитва кон саканиот Бог за саканиот ближен – самите ние се соединуваме со Оној кон Кого се молиме и со оние за кои се молиме. Љубовта е силата која сите нè обединува – и пред неа смртта е сосема ништожна. Поради љубовта воскресна Христос и поради истата и сите ние ќе воскреснеме во Христа за вечен живот. До тој радосен миг нам ни останува колку што е можно повеќе да се усовршуваме за тој живот – преку љубовта, молитвата, причеста и севкупниот наш живот во Црквата.

Тоа што Digital Areopagus е во основа конципиран како богословски и философски блог, не значи дека темата на која пишувам последниве два дена е вон контекстот. Напротив – прашањата за животот е смртта, за младоста и успехот, за тагата и радоста – се фундаментални философски и аскетско-богословски прашања. Ако ние знаеме само да теоретизираме, но истовремено кога ќе се соочиме со реалноста на теоретизираното пред самите наши очи не знаеме што да правиме – тогаш нашата теорија е напразна. Христијанската философија и теологија извираат од самиот живот, на него се изградуваат со цел на самиот живот да му служат, да го објаснат, да го преобразат, да го облагородат и да го осветат. Затоа сакам и понатаму да пишувам за настанот кој деновиве сите силно нè потресе – затоа што сега, кога сме далеку поранливи и почувствителни отколку претходно, сме многу поспособни согледаме некои нешта кои постојано сме ги имале пред очи, но нашиот поглед просто поминувал низ нив, без вистински да ги допре.

Уникатноста на Тоше Проевски на македонската и балканската популарна музичка сцена се состоеше во неговата неверојатна „нормалност“. Имиџот на Тоше е неспоредлив со повеќето „дејци“ од таа сцена. Тој беше „од другата страна“ на ексцесите, бунтовништвото, болната сексуалност, травестијата, силиконите – и сè останато кое обично се користи како магнет за привлекување на публиката, особено за привлекување на градските снобовски кругови. Тој го победи балканскиот поп-кич со неговиот nice-guy имиџ. Но не е само имиџот во прашање – Тоше успеа да остане искрен со себеси: вкусувајќи ја славата (која за нашите балкански простори, искрено кажано, беше огромна), тој не го поплука своето детство, своето семејство, своето Крушево, својата Црква. Тој остана истиот. Сите негови пријатели, како оние од детството, така и оние од подоцнежните денови го сведочат тоа.

Сите овие нешта ги пишувам имајќи пред очи една основна вистина на христијанството – злото е неспособно да биде запечатено во овој свет. Злото не може да истрае пред доброто, бидејќи самото нема своја суштина. Тоа настанува како негација на доброто, како отсуство на доброто. Смртта е зло и како такво – таа е отсуство на животот. Но, како такво злото и смртта немаат своја одржливост, тие не можат да се одржат. Оттука и мојот оптимизам. Оттука и оптимизмот на христијанството воопшто. Христос умира – и тоа е трагедија – но потоа воскреснува, воскреснувајќи го преку своето воскресение сиот свет.

На мислење сум дека трагедијата која се случи во огромна мерка ќе ја определи иднината на македонската, па во голема мерка и на балканската поп музичка сцена. Тоше стана легенда. Врз она што тој го направил – сега допрва ќе се твори. Тој ќе биде основата за понатаму. Неговиот имиџ ќе стане норма за успех. Тоше покажа дека може да се биде cool – и тогаш кога ќе си ги почитуваш семејството, традицијата, верата, личностите на другите, кога ќе бидеш секогаш решен да помогнеш на оние во неволја. Уште повеќе (нешто што за многумина во Македонија сè уште изгледа невозможно), докажа дека со сопствениот квалитет – со сопствениот труд и подвиг во умножувањето на од Бога дадените дарби – е можно да се достигне врвот.

Упокој ја, Господи, душата на починатиот слуга Твој.