Ќе си дозволам повторно да се вратам на темата за трагичната смрт на македонскиот поп пејач Тоше Проевски – и тоа не без една многу конкретна причина. На еден куп форуми, во еден куп написи, дури и на вестите на телевизијата – беше поставено (и тоа ни најмалку случајно) прашањето: „зошто ова се случи“? Пазете, ова е суштинско животно прашање. Ова е прашањето за животот и смртта. Ако добро се замислиме – смртта е една неизбежна реалност, која ние можеме колку сакаме да ја игнорираме, но таа останува на сила. Повеќето од нас живееме под своевидна само-анестезија, го тргнуваме своето лице од оваа реалност, правејќи се дека – тоа нас не нè засега (барем не за сега). И повторно – сите нас, кај и да е, не затечува смртта на некој близок, сакан човек. И тогаш, одеднаш, како цунами ни налетуваат сите оние прашања кои толку долго сме си ги потиснувале и на кои насилно не сме сакале да мислиме. Што, пак, се случува ако неочекувано нè затече смртта на човек кој сите ние заедно сме го чувствувале како близок, ни бил мил, сме го сакале? Мислам дека токму такво нешто се случи пред некој ден. И тогаш над сите нас – се постави потиснатото проклето прашање за животот и смртта, а природно со него – и прашањето за Бога.

Чувствувам потреба, како православен теолог, да напишам неколку збора токму на оваа тема – насушно потребни за да се разбере не просто зошто ова му се случи на Тоше, туку за да се разбере токму потиснатото прашање за Бога, животот и смртта. Од една страна Бог го создал светот и исцело го држи во своите раце. Од друга страна, тој создал едно уникатно суштество, слично на него самиот – човекот. Човекот е сличен на Бога најмногу поради слободата со која бил даруван. И токму во таа слобода се содржи клучот на нашето прашање: кога Бог би одлучувал за сè во светот (вклучително и за човекот) – тогаш би ја немало слободата! Под рака со слободата оди и одговорноста. Кога Бог апсолутно би одлучувал за човекот, за неговиот живот, за неговата смрт – тогаш човекот ја губи и својата одговорност. А неодговорното и неслободното суштество не може да биде ниту „добро“ ниту „лошо“, тоа не одговара за своите постапки – следствено тие постапки ниту можат да бидат наградени, ниту можат да бидат казнети. Тоа просто значи дека „Бог си прави што си сака“ – сè е во рацете на судбината, а човекот само прави „како што му предвиделе наречниците“. На крај – ако Бог е исцело одговорен за смртта на некој, тогаш тој некој нема ниту одговорност ниту слобода. Ако ги нема последниве две – самиот тој на никој начин не може да биде ниту „добар“ ниту „лош“, ниту пак може да си ја „заслужи“ или да „не ја заслужува“ смртта. Во ваквиот случај – човекот ништо не одлучува, а Бог прави се: го прави едниот човек добар, другиот лош; едниот успешен, другиот неуспешен; едниот несреќен, другиот среќен; едниот долговечен, а на другиот прерано му го одзема животот... Ова не е христијанство! (најмалку православно)

Бог создал слободни и одговорни луѓе, а не роботи. Тие луѓе можат да бидат повеќе или помалку добродетелни, повеќе или помалку среќни, повеќе или помалку успешни – но сето тоа зависи пред сè од одлуката на самиот човек. Точно – и добродетелта и среќата и успехот се во Бога и само во Бога – но ние сме оние кои треба слободно да пристапиме кон нив. Исто така и нашиот живот како и нашата смрт зависат во огромна мерка од нашата слобода, од тоа како ние ќе решиме да си го живееме животот. Од нашиот живот зависи и нашата смрт. Ние одговараме, а не некој друг.

Ова не смее да се разбере како некаква апсолутна причинско-последична верига: ако си добар ќе живееш, ако не готов си. Да не заборавиме дека има и едно нешто што се вика ѓавол – да веруваш во Бога, но да не веруваш во постоењето на ѓаволот е многу ризична работа. Многумина христијански автори се согласуваат дека една од најитрите стратегии на ѓаволот е да нè убеди дека самиот не постои – тогаш ќе не направи неспособни да го видиме изворот на злото во светот, а со тоа и неспособни да му се спротивставиме. Второто нешто што не треба да се заборави е дека целта на животот не е човек да „не умре млад“, туку да се подготви за вечниот живот во Христа. Ѓаволот не сака просто „да нè убие“ – тој сака да нè оддели од Бога. Затоа, многу побитна од сè до сега кажано е следната поента: ако некој на овој начин ги поставил нештата – со Бога во центарот – тогаш за него и животот и смртта ќе имаат совршено јасна смисла. Таквиот човек нема од што да се плаши – бидејќи ако живее добива, но го загуби ли животот – повторно нема што да изгуби бидејќи сè што има – е во Бога.

Истовремено, никој сам по себе не е совршен – и затоа не треба да се прават култови од луѓето. Тоше беше навистина благочестив христијанин. Завчера зборував со еден од нашите владици и тој ми кажа дека според него Проески отскокнувал од целата популарна музичка сцена во Македонија и Балканот по својата – нормалност. Сепак, тоа не е причина веднаш тој да се прогласи за светец. Кон таквите одлуки по правило се пристапува „со ладна глава“. Обично десетици (понекогаш дури и стотици) години поминуваат од смртта на светителот до неговото канонизирање – и тоа не е така без причина. Од друга страна – премногубројни се оние благочестиви христијани, кои останале како такви во сеќавањето на Црквата, но не биле канонизирани. Тука особено е важен и следниов момент: според терминологијата на Библијата – сите христијани се нарекуваат „свети“. Свети се – поради простиот факт дека се христијани, дека тие живеат во Христа и Христос живее во нив. Канонизацијата е пред сè „официјална“ потврда на таквиот живот. Но таа човекот не го прави свет сама по себе – тој е свет просто поради својот вистински живот во Христа. Дали Црквата како институција ќе избере еден нејзин член да биде канонизиран или не – сепак останува во доменот на нејзината работа.

Помеѓу светиот живот на верните и култовите има радикална разлика. Затоа многу подобро е (барем во овие 40-тина дена) да ја искористиме својата слобода за искрено да се помолиме за спасението на овој млад и – според сведочењата на многумина – навистина прекрасен човек. На тој начин, не само тој, туку и самите ние ќе имаме огромна духовна полза. Бар на кратко да се лишиме од и онака здодевното секојдневие на празните муабети, нагаѓања и безвезни стилизации (починатиот бил ангелче, светец, душичка и т.н.) – и да направиме нешто добро како за својата, така и за душата на ближниот. Тоа е вистинското нешто што во овој момент ние можеме да го направиме за Тоше.

Далеку од тоа дека со напишаново се исцрпува темата – на неа се пишувани томови и томови книги, илјадници христијански проповедници зборувале за овие прашања и ги објаснувале. Јас само се обидов малку од малку да ги претставам работите од една православна гледна точка и да предложам насока во која навистина треба да се дејствува. Таа насока е љубовта – љубовта кон Бога и кон ближните. Преку искрената молитва кон саканиот Бог за саканиот ближен – самите ние се соединуваме со Оној кон Кого се молиме и со оние за кои се молиме. Љубовта е силата која сите нè обединува – и пред неа смртта е сосема ништожна. Поради љубовта воскресна Христос и поради истата и сите ние ќе воскреснеме во Христа за вечен живот. До тој радосен миг нам ни останува колку што е можно повеќе да се усовршуваме за тој живот – преку љубовта, молитвата, причеста и севкупниот наш живот во Црквата.

Вчера, по кој знае колку време, ги заслушав песните на Ѓорѓе Балашевиќ – човекот за кого слободно може да се рече дека беше гласот на разумот во безумните југословенски 90-ти. Порано не му обрнував некое особено внимание. Она што во музиката секогаш на прво место ме интересирало биле мелодиите, хармонијата на композициите и сл. – што не е силната страна на музиката на Балашевиќ. Она што неверојатно доаѓа до израз кај него е текстот – такво играње со зборовите, такво „извезување“ на зборовите во мелодиската рамка... Мислам дека ретко кој музичар од нашиот Балкан би можел да се спореди со него за оваа работа.

„Прича о Васи Ладачком“ – немам зборови... Како е можно преку една романтична песничка да се искаже најдлабоката вистина на христијантвото? Мислев да цитирам само некои делчиња од песната, но ми стои дека во овој котекст тоа е некако неумесно. Ќе го пуштам целиот текст во оригинал, па после ќе додадам неколку размилсувања:...

Ђорђе Балашевић
Прича о Васи Ладачком

Знате'л причу о Васи Ладачком,
и ја сам је тек ономад чуо,
једном девет дана није излазио из биртије,
кажу да је био чудна сорта...

Отац му је био ситни паор,
хранио је седам гладних усти,
мати му је била плава,
тиха, нежна, јектичава,
умрла је с тридесет и нешто...

Имали су пар јутара земље,
малу кућу на крају сокака,
на асталу навек хлеба,
таман тол'ко, кол'ко треба,
Ал' је Васа хтео много више...

Желео је коње вране,
по ливади разигране,
сат са златним ланцем
и салаше...
Желео је њиве плодне
винограде благородне,
у каруце прегнуте чилаше...
Али није мог'о да их има...

Волео је лепу, ал' сироту.
Уз'о би је само да је знао,
волеш једном у животу
сад богату ил сироту,
то не бира памет него срце...

Све се над'о да ће љубав проћи,
Занавек је отиш'о из села.
Никад није пис'о ником,
Венч'о се са миразџиком,
јединицом, ћерком неког газде...

Добио је коње вране,
по ливади разигране,
сат са златним ланцем
и салаше...
Добио је њиве плодне,
винограде благородне,
У каруце прегнуте чилаше...
Све је им'о, ништа им'о није...

Пропио се, није прошло много...
Душу своју ђаволу је прод'о...
Знали су га сви бирташи,
тражио је спас у чаши,
ал' није мог'о да га нађе...

Млад је био, кажу, кад је умро,
сред биртије од срчане капи;
клонула му само глава,
ко да дрема, ко да спава,
И још памте шта је задње рек'о:

Џаба било коња враних,
по ливади разиграних,
џаба било сата и салаша...
Џаба било њива плодних,
винограда благородних,
у каруце прегнутих чилаша,
Када нисам с оном коју волем...

Када нисам с оном коју волем...

За буквално истото зборуваат најголемите философи, богослови и духовници на Црквата! Нивниот јазик е друг – но поентата е сосема истата. Човек без љубовта не може да живее!

Радоста навистина нема ништо со задоволствата. Нашата радост зависи единствено од нашата љубов. А љубовта? Таа не зависи од ништо! Таа е совршено слободна. Човек може да љуби и кога има и кога нема, и кога е богат и кога е сиромашен, и кога благоденствува и кога страда... просто љубовта нема ништо со сето тоа! А од таа љубов – од таа слободна љубов – зависи сета наша радост.

И колку е страшно и болно кога ќе почнеме љубовта ја условуваме – јас нема да можам добро и доволно да те љубам „ако не бидат задоволени сите надворешни услови“. Затоа подобро е да се откажам од љубовта, и не само да се откажам од неа туку и да ја убијам – просто заради тоа што не можам да и ги обезбедам „коњите“ и „златните саати“ и „нивите“ и „лозјата“...

Неодамна имав еден жален разговор: „многу се мислев... но не можев да му обезбедам на детето сè што треба и затоа се решив да... абортирам“. Значи човек е решен не просто да се откаже од љубовта, туку и по трупови да гази – само некако да и избега! Оти љубовта е страшна! Таа носи само маки и страдања! Тоа ти е жива несреќа! И ќе се распнеме, ќе се расчеречиме самите, ќе поминеме низ пекол – за да влеземе во пеколот. И таму... е таму ќе бидеме безбедни. Таму љубов нема!

Големиот англиски христијански мислител на 20-от век К.С. Луис дава едно, за многумина скандалозно, но истовремено многу блиско до светоотечкото, видување на рајот и пеколот: помеѓу пеколот и рајот нема граница. Во секое време човек може да премине од пеколот во рајот, но проблемот е во тоа што... самиот тој не го сака тоа. Оној во пеколот не може да го смисли рајот, го мрази од дното на срцето, поодвратно и пострашно и понечовечно нешто од рајот за него не постои!

Зошто е така? Заради тоа што во рајот владее љубовта, од која тој успеал, уште за времето на земниот живот, едвај некако жива глава да извлече. Бегањето од љубовта е панично бегање од Бога. Љубовта во својата најдлабока смисла е крстоносна, таа е неразделна од крстот, од копнежот, од љубовното страдание по љубениот, страдание до мака, страдание до смрт. А нашиот Бог е токму рапнатиот Бог – од безумна љубов саможртвуваниот Бог. И ете тој Бог од нас бара да тргнеме по неговите стапки. При тоа тој не ги бара нашите напори – ја бара едонствено нашата слобода: да ја прифатиме љубовта, која ќе ни даде сила за сè понатаму...

Но тоа „сè понатаму“ не завршува со крсотот! На љубовта тоа и е јасно како ден, на нељубовта никогаш нема да и стане јасно – и како такво секогаш ќе и биде далечно, одбивно, гадно, ужасно! Не крстот, страданието и смртта се крајните дестинации до кои нè доведува љубовта. Љубовта нè води – преку сите овие нешта – до прегратката со Љубениот. Тоа е Воскресението и тоа е Царството кон кое копнеат оние кои го возљубиле Христа. За жал оние кои не се стекнале со таа љубов за овој живот – никогаш нема да сакаат да стапнат во тоа Царство...

Гледам дека пишувајќи некако се оддалечив од самиот почеток на текстот, но сепак главната мисла останува непроменета. На еден начин ќе ја претстави и едни нејзини аспекти ќе нагласи еден поет и музичар, на друг начин за неа ќе зборува некој друг. Љубовта е единствена и нејзините начела се исти – и кога станува збор за љубовта кон Бога и кога станува збор за „различните видови“ меѓучовечка љубов. Јасно е дека Балашевиќ зборува за љубовта помеѓу маж и жена – но нејзин архетип е љубовта на Христа и Црквата. Љубовта е една и неделива, останува прашањето дали и во која мерка ние ќе решиме да и бидеме причестни.